BART SCHUT EN ESTHER VOET
In de documentaire Never stop dreaming, nu op Netflix, vertelt Shimon Peres (1923-2006) over zijn jeugd in de sjtetl Vishnyeva in Litouwen. Peres vertelt in de film over de grote invloed die zijn opa op hem had. Op zijn beurt was zijn opa een groot bewonderaar van de man die ‘het genie van Vilnius’ wordt genoemd: Elijah ben Solomon Zalman (1720-1797), ook bekend onder het acroniem HaGra (Hagaon rabenoe Elijahoe) of de Gaon, wat genie betekent. Zijn naam is onlosmakelijk met de stad verbonden en Vilnius eert deze grootheid op verschillende manieren. Zo is er een straat naar hem vernoemd en op de plek van zijn woonhuis, naast de plek waar ooit de grote synagoge stond, prijkt een slecht gelijkende buste van hem. De stadsgids verzekert zijn gehoor dat Zalmans naam en faam tot ver buiten de Joodse gemeenschap reikt, het merendeel van de Litouwers zou weten wie hij was.
Rigoureus afgeslagen
En een genie was hij, hoewel hij tijdens zijn leven nooit iets publiceerde. Dat deden zijn zoons en leerlingen pas na zijn dood. Over zijn leven is veel bekend en aan de geleerde worden unieke eigenschappen toegedicht. Zo had hij een fotografisch geheugen en gaf hij al op zijn zevende een droosje in de grote synagoge, waar hij vanaf 1745 tot aan zijn dood in 1797 in een kleine beet midrasj in het voorhof lesgaf aan een select groepje leerlingen. Smeekbedes van zijn gemeenschap om hun rabbijn of dajan te worden, sloeg hij rigoureus af, hoewel hij in de praktijk hun onvolprezen geestelijk leider was.
Zalman studeerde niet aan een jesjiva, maar ging in de leer bij een beroemde rabbijn, Moses Margalit. Al snel moest die erkennen dat hij de tienjarige jongen niets meer bij te brengen had. De Gaon onderwierp de Talmoed – hij zou die al op zijn elfde geheel uit zijn hoofd hebben gekend – aan grondig onderzoek en corrigeerde in de tekst verscheidene beweringen van voorgaande rabbijnen. Zijn commentaar wordt tot op de dag van vandaag bestudeerd.
Tweemaal trouwde Zalman, de eerste keer zeer jong. Dat weten we doordat hij vrouw en kinderen op zijn twintigste verliet om vijf jaar lang als bedelaar door onder meer het huidige Polen en Duitsland te trekken. Met die eerste vrouw – zij overleed al in 1758 – kreeg hij negen kinderen, vier zoons en vijf dochters.
Hij drukte zijn vrouw op het hart dat hun kinderen ook seculier onderwijs moesten krijgen
Terwijl hij ver van huis was, schreef hij haar een beroemde brief, waarin hij haar op het hart drukte dat hun kinderen ook seculier onderwijs moesten krijgen. Voor zijn leerlingen vond hij dat essentieel. Zelf was hij immers niet alleen Tora-en Talmoedgeleerde, maar ook een expert in wiskunde, grammatica en astronomie. Zijn kinderen zullen niet veel aan hun vader gehad hebben, omdat studie voor alles ging. Hij sliep naar verluidt slechts twee uur per etmaal; om wakker te blijven stak hij zijn voeten in een kom met koud water.
De Gaon stond bekend als een kluizenaar en verklaarde dat hij zo min mogelijk in de synagoge kwam. Liever studeerde hij thuis in eenzaamheid, waar hij niet werd afgeleid door prietpraat en roddel. Uit zijn woorden putten veel Joden tijdens het verplichte kluizenaarschap in de recente coronacrisis, moed en inspiratie. Grote rabbijnen, soms twee keer zo oud als de Gaon, gingen bij hem te rade bij complexe halachische kwesties.
Herbegraven
U kent ongetwijfeld de legende van de Golem van Praag. Over de Gaon doet in de Litouwse traditie eenzelfde verhaal de ronde: ook hij zou al op zijn dertiende een golem tot leven kunnen hebben wekken, maar zag daarvan af omdat hij zichzelf nog te jong vond.
De Gaon van Vilna – ook: Wilna, een oudere Duitse naam voor Vilnius – leed een sober en ascetisch leven. Een van de rijkste families van de stad, de familie Pesseles, ondersteunde hem financieel. Zij zouden ook voor zijn graf gezorgd hebben op de oude, later door de Sovjets vernietigde Joodse begraafplaats. Hij ligt met andere vooraanstaanden uit de gemeenschap herbegraven op de nieuwe begraafplaats.
Bekend is dat de gemeenschap de Gaon graag financieel wilde ondersteunen. Een lid van de kehila moest regelmatig geld bij hem langsbrengen, maar kon zich niet bedwingen en hield verreweg het grootste deel van het bedrag voor zichzelf. De Gaon wist daarvan, maar zei er nooit een woord over. Dit verhaal was nooit wereldkundig gemaakt als de man zelf op zijn sterfbed geen wroeging had gekregen en de zaak alsnog had opgebiecht. Van het schamele bedrag waar Zalman van leefde, besteedde hij toch altijd twintig procent aan liefdadigheid.
De grote synagoge van Litouwen werd gebouwd tussen 1630 en 1633, hoewel er al vanaf 1440 een gebedshuis op dezelfde locatie stond. Omdat de sjoel beslist niet hoger mocht zijn dan de kerken in de stad, was het gebouw drie verdiepingen hoog. Ondergronds bevonden zich twee extra verdiepingen. De nazi’s plunderden het gebouw, de Sovjets deden de rest. Op de plek verrees een spuuglelijke kleuterschool en een basketbalveld. Plannen voor herbouw, onder meer van architect Daniel Libeskind, bestaan al jaren, maar er gebeurt niets. Een deur van de aron hakodesj en een basreliëf met de tien geboden uit de synagoge zijn te zien in het Vilna Gaon Joods Museum.
Tegenstander
Een van redenen waarom HaGra beroemd is geworden, is zijn verzet tegen het chassidisme, dat tijdens zijn leven een enorme vlucht nam. Hij vond onder meer dat die stroming zich te veel bezighield met het geloof in wonderen en de mystiek. Daarnaast brachten de chassidiem veranderingen aan in de traditionele gebedsriten en de regels rondom de sjechieta. De Gaon was veel rationeler ingesteld en zag het gevaar dat de eenheid onder de Asjkenazische Joden bedreigde. De controverse ging zelfs zo ver dat hij de chassidiem uitriep tot ketters, cherems tegen ze uitvaardigde en zijn aanhangers verbood met chassidiem te trouwen. Die aanhangers van de Gaon zouden bekend worden als de misnagdiem, wat ‘tegenstanders’ betekent.
De Gaon deed één keer een poging naar Jeruzalem te emigreren
De strijd tegen de chassidiem werd uiteindelijk verloren. De stroming heeft tot op de dag van vandaag veel aanhangers, maar in Litouwen heeft de beweging nooit wortel geschoten. Als zionist avant la lettre ondernam de Gaon één keer een poging naar het grondgebied van Israël te emigreren. Hij kwam niet verder dan het huidige Duitsland; waarom de reis werd afgebroken, is nooit duidelijk geworden. Zo’n vijfhonderd volgers en leerlingen brachten zijn droom wel in vervulling. Ze vestigden zich eerst in Tsefat, omdat vestiging in Jeruzalem hun verboden werd. Enkele jaren later trokken zij toch op naar de heilige stad na ongeregeldheden met andere bevolkingsgroepen in Galilea.
De leerlingen zetten het grote aantal aan de Gaon toegeschreven wijsheden op papier, zodat ze voor het nageslacht bewaard bleven. Werken die voor velen tot op de dag van vandaag niets aan kracht hebben ingeboet, zoals zijn commentaren op de Sjoelchan Aroech, de Babylonische Talmoed en de misjna onder de titel Shenot Elijahoe, de jaren van Elia. Daarnaast bracht de Gaon de Jeruzalemse Talmoed, die eeuwenlang in de vergetelheid was geraakt, opnieuw onder de aandacht. De beroemde, kortgeleden herbouwde Hurvasynagoge in de oude stad van Jeruzalem is door een vijftigtal naar Jeruzalem geëmigreerde leerlingen gebouwd ter ere van de Gaon van Vilna.
Esther Voet
Deze Litouwenspecial werd mede mogelijk gemaakt door Maror en verscheen eerder in het NIW42 van 12 augustus 2022
