‘Voor straks: lekker slapen, en morgen gezond weer op.’ Wie kent die woorden niet? En ze meende het, dat zag je. Jarenlang werden die woorden gevolgd door het deuntje: ‘Welterusten, ‘t is al laat / Wij zijn uitgepraat / Maar tot ziens want bekend is / wie Sonja gewend is / dat Sonja nooit overslaat’. Uitgepraat raakte ze echter eigenlijk nooit. De impact van Sonja Barend op de ontwikkeling van de Nederlandse televisie en de vrouwenemancipatie mag niet worden onderschat. En googelt u eens: ‘Sonja Barend’ en ‘Telestav’. U had misschien nooit gedacht Sonja Barend vloeiend Ivriet te horen spreken, maar in 1970 deed ze dat toch echt, op de door haar toenmalige echtgenoot Ralph Inbar mede opgerichte Israëlische televisie. De interviewster heeft er nooit een geheim van gemaakt in politiek opzicht ‘rood’ te zijn. Net als bij haar maatschappelijke zielsverwanten bekoelde ook haar liefde voor de Joodse staat in haar latere jaren danig.
Die optredens voor de Israëlische tv waren niet haar eerste schreden voor de camera. In 1966 was ze voor het eerst te zien als omroepster bij de NTS. Later presenteerde ze programma’s van Inbar zoals het populaire tienerprogramma Fenklup. Eind jaren 70 begon ze met haar wekelijkse talkshow, die onder verschillende titels (Van Sonja’s goednieuwsshow via Sonja op maandag, dinsdag, et cetera naar gewoon Sonja) ruim twintig jaar de huiskamers vulde in een tijd dat iedereen nog maar de beschikking had over een paar zenders. De kijkcijfers waren huizenhoog. Evenals de impact. Niet voor niets stond ze in 2015 in het NIW-jubileumnummer ter ere van ons 150-jarig bestaan op de shortlist van grootste Joodse Nederlanders.
Provoceren
In de Rode Hoed in Amsterdam kwam heel Nederland bij haar aan tafel zitten. In haar eigen woorden: “Schreeuwende pornobazen, verf spuitende feministen, homo’s en travestieten, hoeren, Marokkanen, Surinamers.” Eigenlijk alle minderheden. En het was vaak rumoerig. Niet in de laatste plaats omdat Barend haar eigen mening over onderwerpen niet onder stoelen of banken stak. Programmamaakster en hartsvriendin Ellen Blazer, het brein achter de shows (ze overleed in 2013), zei daarover: “Daar zat geen doorgeefluik, maar iemand die zat te jennen en te provoceren. Dat vonden veel kijkers heel vervelend, maar veel kijkers vonden het ook heel leuk.”
‘Daar zat geen doorgeefluik, maar iemand die zat te jennen en te provoceren’
De kritiek was stevig, maar de mensen bleven kijken. Uitzendingen met meer dan vijf miljoen kijkers waren geen uitzondering. Want Sonja was taboedoorbrekend. Wie boven de vijftig is, kan het niet vergeten zijn: de man die, onder druk gezet door Barend om antwoord te geven, zijn Bugatti boven zijn vrouw verkoos. Maar ook had zij als eerste een homo in de uitzending. Onherkenbaar in beeld, dat wel. Ze maakte uitzendingen over blanken versus zwart en over pedofilie. Verdraagzaam jegens minderheden, opkomen voor zwakkeren: dat was de boodschap.
Schrikkeldag
Dat engagement kwam voort uit haar eigen verleden. Haar vader David Barend werd opgepakt toen Sonja twee was. Hij werd in Auschwitz vermoord. Sonja, opgegroeid met de achternaam De Groot, wist niet van zijn bestaan tot ze een jaar of tien was en bij een tante ‘Sonja Barend’ op de verjaardagskalender zag staan. Op haar verjaardag, de 29e februari. “Je zou kunnen zeggen dat mijn hele leven van die oorlog is doortrokken,” zei ze in 1999 tegen Adriaan van Dis in Zomergasten.
Na het pensioen van Ellen Blazer stopte ze met haar wekelijkse discussieprogramma en presenteerde vijf jaar lang met Paul Witteman dagelijks Barend & Witteman. Daarin was ze zakelijker, afstandelijker, maar ook milder. Adriaan van Dis kroonde haar tot ‘koningin van de talkshow’ (en ‘peetmoeder van de studiodiscussie’). Zij heeft de enorme betekenis gehad voor de Nederlandse televisie én samenleving. Er is inmiddels een prijs naar haar vernoemd voor de beste interviewer.
De vragen die Sonja Barend voor haar vader had, lieten haar nooit helemaal los. Ze bleef naar antwoorden zoeken. Die zoektocht beschreef ze toen ze al de pensioengerechtigde leeftijd was gepasseerd in het boek Mij zie je nooit meer terug. “In mijn ogen kan mijn vader geen kwaad doen. Ik heb hem bij elkaar gefantaseerd bij het eindeloos kijken naar die ene foto op mijn werktafel,” vertelde ze daarover.
Aanbijten
Frits Barend vertelt vanuit Spanje: “Ik was een jaar of 23 toen we erachter kwamen dat we familie waren. We waren verre achterneef en -nicht maar beschouwden elkaar als neef en nicht omdat ik van haar vaders kant de enige familie was die ze nog overhad. De seideravond vierden we bij haar. Aanbijten, de maaltijd na het vasten op Jom Kipoer, was jarenlang bij ons.”
Nederland kent veel talkshows en inmiddels gerenommeerde namen als Eva Jinek en Jeroen Pauw, maar ze zijn allemaal schatplichtig aan die ene grand dame: Sonja Barend. Haar herinnering zij tot zegen.
