TEKST EN BEELD: ESTHER VOET
De allee vanaf het station is breed, de bomen tonen voorzichtig hun herfstkleuren. De stad begroet zijn bezoekers met een afzichtelijke witte woontoren, die fors uit de toon valt. Toch is het relatief onbekende Ferrara een bezoek waard, bijvoorbeeld als je tijdens een midweek Venetië de toeristische drukte even wilt ontlopen. De luxe hogesnelheidstrein brengt je er in anderhalf uur naartoe. Als hij rijdt tenminste, maar daarover later meer.
Vanaf het station is het zo’n twintig minuten lopen voordat een imposante, uit baksteen opgetrokken burcht opdoemt. Hij overheerst het hele straatbeeld. Er ligt een brede slotgracht omheen, het bouwwerk telt drie ophaalbruggen en wachttorens op iedere hoek. Het Muiderslot zou er drie keer in kunnen rondtollen. Dit is het Castello Estense, gebouwd in 1385 door de familie d’Este, waarvan hertog Ercole II de bekendste telg is.
Alles wat je van een kasteel mag verwachten: kanonskogels, kerkers, tralievensters
Eenmaal een van de ophaalbruggen over, vind je er alles wat je van een kasteel mag verwachten: enorme kanonskogels op de binnenplaats, kerkers waarvan de vensters worden bewaakt door tralies. Niet één, maar drie opeenvolgende strenge rasters geven een duidelijke waarschuwing af: hieruit is geen ontsnappen mogelijk.
Op de etages boven de begane grond en kelder volgt de ene prachtig beschilderde zaal de andere op. Wat direct opvalt, zijn de muren en vooral de plafonds die zijn beplakt met repen fleeceachtig materiaal. Ze zijn aangebracht over scheuren die ontstonden door de zware aardbeving in 2012, waarvan het epicentrum bij het naburige Modena lag. Eigenlijk waren het er twee, want een week na de eerste aardschok volgde een nog zwaardere tweede. Dertien jaar later is de schade nog niet overal hersteld. De stroken zijn aangebracht om te checken of de scheuren niet verder doorwerken. Ook de laatst overgebleven synagoge van de stad is nog niet heropend, omdat die nog op restauratie wacht.
Zusterruzie
Ferrara kende ooit verscheidene synagogen en een significante Joodse gemeenschap met beroemde leden. Zoals Gracia Nasi, de Joodse bankierster en filantrope die na veel omzwervingen uiteindelijk terecht zou komen in het Ottomaanse Constantinopel. Zij vluchtte in 1548 vanuit Venetië naar Ferrara. Oorzaak was een vete met haar zus Brianda. Die was berucht om het enorme gat in haar hand en was woedend omdat haar intelligente zus haar onder financiële curatele had gesteld. Brianda diende een klacht in bij de Venetiaanse autoriteiten en probeerde Gracia op alle mogelijke manieren in een kwaad daglicht te stellen. Zo verraadde Brianda haar zuster door haar ervan te beschuldigen een crypto-Jodin te zijn: een tot het katholicisme bekeerde Joodse die in het geheim haar oude geloof bleef belijden. Brianda had daar overigens niet geheel ongelijk in.
Het werd doña Gracia te heet onder de voeten. Ze vond een veilige haven in het onafhankelijke hertogdom Ferrara, bij hertog Ercole II, die net als zijn vader Ercole I bekendstond om zijn vrijzinnige denkbeelden. Ze nam haar intrek in een luxueus onderkomen op een steenworp afstand van Ercoles burcht: het palazzo Magnanini van architect Biagio Rossetti, dat later hernoemd werd tot palazzo Roverella. Iedere inwoner van Ferrara kent het tegenwoordig onder die naam.
In de tijd dat Gracia Nasi er verbleef, woonden er zo’n drieduizend Joden in de stad
Deze ochtend staat de deur van het terracottakleurige gebouw open, de waterput op de binnenplaats heeft in latere jaren een nieuwe marmeren opbouw gekregen. In de tijd dat Gracia Nasi haar intrek nam in dit indrukwekkende gebouw, woonden er zo’n drieduizend Joden in de stad. Velen waren gevlucht voor de inquisitie, in Ferrara konden ze hun geloof vrij belijden.
____________________
Luie Palestijnen
In Venetië zagen we in de toeristische wijken nog geen handvol Palestijnse vlaggen, maar de universiteitswijk Dorsoduro toonde een ander beeld: spandoeken, graffiti, vlaggen, posters … het leek er klein Gaza. In heel het centrum van Ferrara is geen Palestijnse vlag te bekennen. Maar dan.
Op vrijdag staken de landelijke spoorwegen. Alleen met een taxi à raison van tweehonderd euro mogelijk tijdig vliegveld Marco Polo te bereiken. Terwijl ik op de chauffeur wacht, vult de hoofdstraat zich ineens met politie en hoor ik gescandeer. Chauffeur Mirka is iets te laat: tja, een demonstratie voor Gaza. “Ik moest omrijden want wilde niet riskeren dat mijn auto zou worden beschadigd.”
De taxichauffeur blijkt begrip te hebben voor de demonstranten en begint te oreren. Ik schuif mijn davidsterretje maar even achter in mijn nek en ik probeer van onderwerp te veranderen. Dat werkt. Mirka vertelt honderduit, maar komt dan toch terug op ‘de Palestijnen’. Pas in het zicht van de luchthaven zeg ik voorzichtig iets over de gijzelaars. Mirka draait om als een blad aan de boom: tja, niemand wil die Palestijnen ook opvangen, ‘want ze zijn zo lui’. Lui? Die is nieuw voor me. De ambivalentie die niet alleen Italië, maar ook Nederland kenmerkt, verenigd in één man.
____________________
Ferrarabijbel
De namen van Ercole d’Este en Gracia Nasi zullen voor altijd verbonden blijven aan de Ferrarabijbel. De eerste druk stamt uit 1553. Het is een vertaling van de Tenach in het Ladino, de taal gesproken door de Joden van het Iberisch Schiereiland en andere landen rondom de Middellandse Zee. Die eerste druk werd opgedragen aan Ercole II, de tweede aan doña Gracia, die medefinancier van het boek zou zijn geweest. Later zou het werk in Amsterdam worden herdrukt. Doña Gracia zou de publicatie van de Ferrarabijbel echter niet in Ferrara meemaken. Al in 1552 vertrok zij met familieleden – maar zonder zus Brianda – naar het Constantinopel van Suleiman de Grote, met wie zij goede banden onderhield.
Het is een kort wandelingetje van het palazzo Roverella naar de burcht. De stad aan de Po di Volano, een aftakking van de Po, ligt in een vruchtbare Noord-Italiaanse regio en het centrum is autovrij. De fiets is hier een populair vervoermiddel. Op deze vrijdagochtend spreidt een enorme markt zich uit over het gebied van de burcht tot de andere kant van het centrum: de algemene markt met veel kleding en de groente-en fruitmarkt zijn gescheiden.
IJdelheden
Op het burchtplein torent een marmeren standbeeld van de strenge dominicaanse priester Girolamo Savonarola boven de kraampjes uit. De geestelijke, die in de vijftiende eeuw de corruptie van de Borgiapaus in Rome en de Medici’s in Florence aan de kaak stelde, werd in Ferrara geboren. In een tijd van grote pestplagen riep hij op tot terugkeer naar een sobere leefwijze volgens ‘het ware geloof’. Hij werd zo populair dat zijn aanhangers tal van in hun ogen decadente luxeartikelen op een brandstapel gooiden, tot schilderijen van grote Italiaanse meesters aan toe. Een vreugdevuur van ijdelheden, noemden zij het. Nu lijkt Savonarola’s standbeeld de marktbezoeker te waarschuwen zich niet te vergrijpen aan wereldse zaken zoals de laatste mode, die wordt aangeboden voor prijzen waar je in Nederland alleen van kunt dromen.
De markt loopt door naar het grote stadsplein tussen het okergele Palazzo Municipale en de Cattedrale di San Giorgio, met een unieke driedelige marmeren gevel. Is die gevel een toonbeeld van schoonheid, binnen is het er somber, bedompt en donker, zo blijkt als we er vanuit het voorportaal even een blik in werpen. Savonarola, die zelf in 1498 op de brandstapel zijn einde vond, zou zich er thuis hebben gevoeld. Snel de zon weer in.
____________________
De stad van Bassani
Giorgio Bassani (Bologna, 1916 – Rome, 2000) wordt gerekend tot de grootste Italiaanse romanciers en was daarnaast dichter, essayist en redacteur. Hij beschouwde Ferrara als zijn thuis en schreef diverse romans waarin de stad zijn decor vormde. Dat is bijvoorbeeld het geval in De tuin van de Finzi-Contini’s. In die verscholen tuin hoopt een Joodse familie zo lang mogelijk de dreigende buitenwereld buiten te sluiten en zich te houden aan hun integere, hoge morele standaard. Het huis en de tuin bestaan echt, in de Via Cisterna del Follo. De familie eigenlijk Finzi-Magrini, het familiegraf is te vinden op de Joodse begraafplaats van Ferrara, waar ook Bassani zelf begraven ligt.
Uitsluiting is de rode draad in het oeuvre van de gelauwerde auteur: omdat de hoofdpersonen hetzij Joods zijn, hetzij homoseksueel of ongehuwd zwanger. Bassani wist hoe dat voelde. Vanaf 1938 waren Joden in ‘zijn stad’ niet meer welkom. Ondanks de rassenwetten studeerde hij af in Bologna, maar in 1943 werd hij opgepakt op verdenking van verzetsactiviteiten.
Bassani’s romans beschrijven feilloos het karakter van de veranderlijke en verraderlijke massa. In Een gedenkplaat in de Via Mazzini is de donkere, stille sfeer in het getto voelbaar. In het boek keert hoofdpersoon Geo Josz terug uit Buchenwald. Hij komt erachter dat zijn villa is geconfisqueerd door partizanen. Iedereen was ervan uitgegaan dat hij zou zijn vermoord, zijn naam staat tussen de vermoorde Joden op een plaquette die in het getto is opgehangen. Wat te doen met deze man? Josz probeert zijn verhaal te vertellen, maar wordt door niemand gehoord.
In 2018 publiceerde de Bezige Bij een heruitgave van Bassani’s werk, inclusief zes romans die zich in Ferrara afspelen.
____________________
Getto
De vrije tijden van de late renaissance waarin Gracia Nasi en haar geloofsgenoten in Ferrara leefden, zouden geen stand houden. Het geslacht d’Este stierf een paar generaties na Ercole II uit, de talloze bezittingen van de dynastie vervielen aan de paus, een paus die minder op had met Joden. In 1624 werd de Joodse bevolking gedwongen te verkassen naar smalle straatjes in de stad. Daar werd een getto gevormd in het gebied begrensd door de Via Vignatagliata, Via Mazzini en de Via Vittoria. Op een groep jonge meiden na die waarschijnlijk op excursie is en wat personeel van een restaurant, is het er stil, waardoor het gefluister van de gevels hoorbaar is.
De bestrating bestaat uit grote, ronde kasseien, zoals we ze in andere straten in het centrum ook zien. Dragers van hakken riskeren een enkelbreuk. Het wijkje ligt vlak bij de schilderachtige middeleeuwse Via della Volte, met z’n karakteristieke overkappingen boven de straat, waarmee winkeltjes met werkplaatsen werden verbonden.
Nu woont nog slechts een handvol Joden in de stad, maar omdat Ferrara historisch gezien als een van de Joodvriendelijkste steden wordt beschouwd, werd besloten hier het nationale Museum voor Italiaans jodendom en de Shoa (MEIS) te openen. Er was altijd al een kleine instelling in het getto, maar in 2017 opende aan de rand van het centrum een bezienswaardig nieuw museum. Deze vrijdag staat er bewaking voor de deur. Achter de gevel opent zich een grote binnenplaats met tuin en daarachter een modern gebouw waarin naast een vaste expositie ook tijdelijke tentoonstellingen te zien zijn. Met goede replica’s van de zuil van Trajanus, waarop de menora uit de verwoeste tweede tempel te zien is, en de mooiste voorbeelden van de Italiaans-Joodse catacomben.
Het museum toont onder meer een prachtige Megillat Ester
Het museum toont ook een prachtige Megillat Ester en dit voorjaar, van Poeriem tot juni, was hier de unieke, in Ferrara vervaardigde megilla uit 1616 te zien. Deze bijzondere, ruim vier meter lange rol werd in bruikleen gegeven door het Israel museum in Jeruzalem. Het nieuwe museum ligt op korte afstand van een trap die leidt naar de mooi bewaard gebleven muren van de oude stad. In ruim twee uur loop je ze af, met fraai zicht op Ferrara. Wie de stad op een reisje door Noord-Italië overslaat, doet zichzelf tekort.
Deze Ferraraspecial werd mede mogelijk gemaakt door Maror en verscheen eerder in het NIW3 van 17 oktober 2025
=
