TEKST EN FOTOGRAFIE: BART SCHUT
Een stroom recente berichten uit de Duitse hoofdstad schetst een somber beeld voor de Joodse gemeenschap in Berlijn. In november werden spelers van voetbalclub TuS Makkabi Berlin door Turkse tegenstanders uitgescholden en bedreigd, een van hen bracht daarbij de Hitlergroet. Op 28 december riepen islamitische demonstranten bij een anti-Israëlbetoging op Joden te vermoorden. En vorige week werd een vrouw geslagen en geschopt door een groep Arabisch sprekende activisten omdat zij een button met een Israëlische en een Palestijnse vlag erop droeg.
De vergelijking met Amsterdam dringt zich op; elk van deze incidenten had ook in onze hoofdstad kunnen plaatsvinden, als dat niet al is gebeurd. Na de georganiseerde jacht van moslimjongeren op Joden rond de voetbalwedstrijd tussen Ajax en Maccabi Tel Aviv waarschuwde een Berlijnse politicus dat hetzelfde in de Duitse hoofdstad zou kunnen gebeuren. Blijkbaar vallen de overeenkomsten ook onze oosterburen op. Maar er zijn wel degelijk verschillen. De politicus die deze uitspraak deed, was Volker Beck, van De Groenen. Zijn felle stellingname tegen antisemitisme zou bij GroenLinks Amsterdam ondenkbaar zijn.
Hoogste tijd dus een kijkje te nemen in Berlijn, zeker nu er op 23 februari vervroegde Bondsdagverkiezingen gehouden worden, waarbij verwacht wordt dat de politieke flanken zullen winnen – met name het radicaal-rechtse Alternative für Deutschland. Het onderzoek naar de situatie in de Duitse hoofdstad begint met een gesprek met Sigmount Königsberg, de Beauftragter der Jüdischen Gemeinde zu Berlin gegen Antisemitismus. Ik ontmoet hem in de historische Neue Synagoge aan de Oranienburger Strasse even ten noorden van de rivier de Spree.
Cliché
Net als elke grote synagoge in West-Europa wordt deze beveiligd door zwaarbewapende politiemannen, al wordt ‘de Nieuwe’ niet meer als sjoel gebruikt.
‘Ik wil niet weer met het cliché over de kanarie in de kolenmijn aankomen’
Opvallend zijn de portretten van de gijzelaars in Gaza aan het hek voor het neo-Moorse gebouw met zijn gouden koepels, dat tegenwoordig een museum en de burelen van de Joodse Gemeente huisvest. “Ik wil niet weer met het cliché over de kanarie in de kolenmijn aankomen,” zegt Königsberg, “maar …”
De cijfers liegen er niet om. Uit een eind november gepubliceerd rapport van de Duitse antisemitismewaakhond RIAS blijkt dat er in de eerste helft van 2024 meer incidenten zijn geweest dan in heel 2023. En dat was al een recordjaar. 1383 gevallen werden geregistreerd van 1 januari tot 1 juli in Berlijn alleen. Zeven tot acht per dag dus. In 25 gevallen was er sprake van geweldpleging, twee werden als ‘extreem geweld’ omschreven. Ook opvallend: van de 37 ‘gerichte vernielingen’ ging het 21 keer om vandalisme tegen Joodse (Holocaust)monumenten.
Königsberg trekt een conclusie waarmee VVD-leidster Dilan Yesilgöz ook al in het NIW op de proppen kwam: over extreemrechts en-links kan vrijelijk gesproken worden, zodra de herkomst van antisemitisme uit islamitische hoek komt, ligt dat een stuk moeilijker en wordt ook in Duitsland al snel de racismekaart getrokken. Veel daders zijn met name sinds 7 oktober 2023 juist in kringen van moslimimmigranten te vinden. Dat geldt bijvoorbeeld voor alle verdachten in de drie hierboven genoemde recente incidenten. Maar gelukkig schaart de Duitse overheid inmiddels niet meer alle gevallen waarbij de politieke of religieuze achtergrond onbekend is onder de noemer rechts-extremisme, zoals een paar jaar geleden nog het geval was.
Realisme
Toch is antisemitisme uit extreemrechtse hoek een van de kenmerkende verschillen tussen de situatie in Duitsland en ons land. Waar binnen de PVV Jodenhaat niet getolereerd wordt, ligt dat bij de Alternative für Deutschland (AfD) heel anders. De radicaal-rechtse partij die op grote winst in de peilingen staat, wordt al jaren geteisterd door antisemitismeschandalen, waarbij met name Holocaustbagatellisering schering en inslag lijkt. Bovendien vertrouwt Königsberg de motieven van de AfD voor haar pro-Israëlkoers niet. Die zouden meer in moslimhaat dan in een oprechte liefde voor de Joodse staat liggen. “Elke partij die tegen immigratie is, richt zich vroeg of laat tegen de Joden,” meent Königsberg. “Worden wij niet altijd als buitenlanders beschouwd? Als je de blauwe toplaag (de kleur die de AfD in haar campagnes gebruikt) eraf krabt, zit er bruin onder.”
Er is nog een ander, belangrijker verschil met de Nederlandse politieke verhoudingen. Anders dan in Den Haag is centrumlinks in Duitsland stevig pro-Israël. Terwijl onder Frans Timmermans de PvdA – al dan niet onder druk van fusiepartner GroenLinks – antizionistische geluiden bon ton zijn geworden, is zusterpartij SPD onder leiding van bondskanselier Olaf Scholz sterk pro-Israël. Hoe anders is die situatie in vergelijking met de rest van West-Europa, waar Israëlhaat schering en inslag is onder sociaaldemocratische, groene en links-populistische partijen?
Zelfs Die Grünen steunt Israël en maken ernst van de strijd tegen antisemitisme, een situatie waar Joden in onze grote steden slechts van kunnen dromen. De uitspraken van Volker Beck over de pogrom in Amsterdam geven blijk van een realisme dat je niet hoort bij GroenLinkse kopstukken als Femke Halsema of Jesse Klaver. Zo zegt Beck: “In het zich pro-Palestijns noemende milieu zien we een gevaarlijke radicalisering. Antizionisme en fantasieën over de vernietiging van Israël zijn daarin onomstreden en worden als heel vanzelfsprekend beschouwd. Steeds vaker wordt deze anti-Israëlische agressie naar alle Joden uitgebreid.”
Scheuring
Beck is niet de enige die er zo over denkt. Robert Habeck, lijsttrekker van Die Grünen, noemde de Zuid-Afrikaanse genocide-aanklacht tegen Israël bij het Internationale Hof van Justitie ‘een van de grootste absurditeiten’. Zo’n uitspraak zou linkse leiders in Frankrijk, Spanje, België en ook Nederland de politieke kop kosten, maar Scholz’ SPD is zelfs nog pro-Israëlischer dan de Groenen. Toch vraagt Sigmount Königsberg zich af of de prozionistische houding van Die Grünen op termijn wel vol te houden is: “Deze verkiezingen nog wel, bij de volgende durf ik er mijn hand niet voor in het vuur te steken.”
Hij heeft een punt: partijen links van de Groenen tonen zich meer en meer antizionistisch. Bij Die Linke, de opvolger van de communistische partij in het voormalige Oost-Duitsland, leidde een pro-Israëlverklaring al tot een scheuring in de Berlijnse afdeling. En dan is er het fenomeen Sahra Wagenknecht. Zij scheidde zich in oktober 2023 af van Die Linke en richtte haar eigen partij op, die zij prompt naar zichzelf vernoemde. Het Bündnis Sahra Wagenknecht, kortweg BSW, combineert linkse economische politiek met een antiwoke- en anti-immigratieagenda en de meest anti-Israëlische opstelling van het Duitse politieke spectrum.
Nadat Wagenknecht in augustus de strijd van de IDF tegen Hamas een ‘vernietigingsveldtocht’ had genoemd – een duidelijke verwijzing naar de aanval van de nazi’s op de Sovjet-Unie in 1941 – verweet Josef Schuster, voorzitter van de Zentralrat der Juden, de BSW-leidster ‘Israël te haten’ en naar populistische complottheorieën te neigen. Volgens de meeste peilingen haalt BSW de kiesdrempel van vijf procent, maar dit gaat wel ten koste van Die Linke, die daar duidelijk onder zou blijven steken. Het is zelfs mogelijk dat door de scheuring tussen de twee radicaal-linkse partijen geen van beide de kiesdrempel haalt.
——————–
Synagogeredders
De Neue Synagoge die de cover van dit NIW siert, overleefde op het nippertje de Kristallnacht. Met drieduizend zitplaatsen was het in 1866 ingewijde neo-Moorse gevaarte lange tijd de grootste sjoel van Berlijn. Leden van de naziknokploeg S.A. drongen in de nacht van 9 op 10 november 1938 de synagoge binnen en staken het meubilair in brand. Op dat moment kwam agent Otto Bellgardt van het nabijgelegen politiebureau van het zestiende district in actie. Voordat de vlammen grotere schade konden aanrichten, gebood hij de brandstichters de synagoge te verlaten.
Toen de nazi’s zich niet zo maar lieten verdrijven, trok Bellgardt zijn dienstpistool en sommeerde de S.A.’ers de sjoel te verlaten, omdat het een beschermd architectonisch monument betrof. De nazi’s dropen af. Het was een buitengewoon moedige actie van de politieman in het politieke klimaat van die tijd. Om Bellgardt te beschermen nam zijn directe baas, brigadier Wilhelm Krützfeld, de verantwoordelijkheid voor de actie op zich. Het kwam hem op een reprimande van de politiechef te staan, maar niet meer dan dat. Wellicht om die reden werd Krützfeld tot 1990 als de redder van de Neue Synagoge beschouwd en geëerd. Er werd zelfs een politieschool in Sleeswijk-Holstein naar hem vernoemd.
——————–
Grizzlybeer
Dat probleem zal de AfD niet hebben. In de peilingen staan de rechts-radicalen op zo’n 20 procent en zouden daarmee de tweede politieke partij van Duitsland worden. In de deelstaten van de voormalige DDR is de AfD zelfs duidelijk de grootste partij, waarbij Berlijn de uitzondering is. Toch zal de Alternative für Deutschland niet in de Bondsregering komen, denkt Sigmount Königsberg.
‘Het centrum zal standhouden. Dat is goed nieuws voor ons Joden’
De sterk pro-Israëlische leider van de centrumrechtse CDU en gedoodverfde nieuwe bondskanselier Friedrich Merz heeft samenwerking met de AfD nadrukkelijk uitgesloten. “Het centrum zal standhouden,” voorspelt Königsberg. Dit betekent een grote coalitie van CDU en SPD, mogelijk met Groenen of de liberale FDP – als die de kiesdrempel haalt – als partner. “Dat is goed nieuws voor ons Joden,” meent Königsberg. Om er bezorgd aan toe te voegen: “Maar ik weet niet wat er gaat gebeuren bij de verkiezingen na deze.”
Sommige Joodse leiders in Berlijn hebben duidelijke ideeën over wat de overheid moet doen om het geëxplodeerde antisemitisme in Duitsland de kop in te drukken. Een van hen is de uit Brooklyn, New York, afkomstige rabbijn Yehuda Teichtal, voorzitter van de Chabadgemeente in Berlijn. Teichtal zwaait de scepter over een fonkelnieuwe – en goed bewaakte – campus in het stadsdeel Charlottenburg. Chabad is trots op de in 2023 geopende Pears Jewish Campus, met bijna 7500 vierkante meter een van de grootste Joodse gemeenschapscentra ter wereld. Het complex met een school, sportfaciliteiten, bioscoop, muziekstudio en een koosjere deli heeft dik 43 miljoen euro gekost.
Bij binnenkomst neemt Teichtal mij in een omhelzing waarop een grizzlybeer jaloers zou zijn. De rabbijn charismatisch noemen, is een eufemisme.
‘Alleen een trotse Jood kan gerespecteerd worden door niet-Joden’
Teichtal spreekt snel, veel en luid, waarbij hij voortdurend op het blad van zijn bureau hamert. “Alleen een trotse Jood kan gerespecteerd worden door niet-Joden,” buldert de rabbijn. “Ik merk dat telkens weer wanneer ik met Duitse politici spreek. Wij moeten ons er niet voor schamen Joods te zijn. Alleen dan worden we geaccepteerd.”
Verbannen
Teichtal verwijst naar een recente door Chabad georganiseerde bijeenkomst van vijfhonderd Joodse jongeren uit heel Europa bij de Brandenburger Tor. Hun motto: ‘Wij schamen ons niet’. Trots toont de rabbijn foto’s van de bijeenkomst. De vraag rijst of diezelfde jongeren zich zo openlijk in Londen, Parijs of Amsterdam hadden kunnen of mogen manifesteren. Een vergelijking met de door burgemeester Halsema van de Dam verbannen demonstratie tegen antisemitisme dringt zich op.
“Wij maken het heel duidelijk aan de Duitse politieke leiders met wie wij overleggen dat wij van hen niet alleen sympathie verwachten als er antisemitische aanvallen plaatsvinden. Wij willen duidelijke steun voor zichtbaar Joods leven,” zegt Teichtal. “Het gaat niet alleen om het herinneren van de wandaden uit het verleden, maar om steun voor de vitaliteit van Joods leven nu.” De rabbijn heeft een boodschap aan de partijleiders van het Duitse politieke centrum: “Als je vrienden probeert te zijn met iedereen, hou je uiteindelijk het respect van niemand meer over.”
“7 oktober heeft de situatie ook hier drastisch veranderd,” meent Teichtal. “Wat al lange tijd als een klein vuurtje smeulde, is nu voor iedereen duidelijk geworden: een in het onderbewustzijn sluimerend antisemitisme bij velen en een gebrek aan moed bij mensen op verantwoordelijke posities, die iedereen te vriend wilden houden.” De rabbijn verheft zijn stem nog meer. “Je hoort sommige Joodse leiders zeggen: ‘Wees voorzichtig, verberg je keppel.’ Ik ben het daar volkomen mee oneens. Joden moeten trots zijn!”
20 duizend Israëli’s
Maar hoe doe je dat als zelfs de Berlijnse politiechef Barbara Slowik Meisel Joden – en homoseksuelen – waarschuwt voor bepaalde delen van haar stad? “Helaas zijn er wijken met een Arabische meerderheid die terreurgroepen ondersteunt. Daar wordt openlijk antisemitisme geuit tegen mensen met een Joodse religie of afkomst,” zei Slowik in november. Yehuda Teichtal denkt er het zijne van: “Noodzakelijke voorzorgsmaatregelen voor veiligheid mogen nooit een reden zijn om onze identiteit te verliezen.”
Die vitaliteit in Berlijn komt zeker niet alleen door de ongeveer tienduizend bij een van de kerkgemeenschappen aangesloten Duitse Joden in de hoofdstad. Naast en tussen hen leven tussen de tien-en twintigduizend Israëli’s in Berlijn – niemand weet precies hoeveel het er zijn. Hoe voelen zij zich sinds 7 oktober en de recente serie antisemitische incidenten die de Duitse hoofdstad teisteren?
“Persoonlijk merk ik er niets van,” vertelt Jonathan. Met zijn echtgenoot Chanan maakte hij zo’n tien jaar geleden de overstap van Israël naar Berlijn. Jonathan heeft een bedrijf dat babyproducten importeert, Chanan werkt in de financiële dienstverlening. Het echtpaar heeft een achttien maanden oude tweeling en woont in de groene buitenwijk Pankow, zo’n twintig minuten noordelijk van het centrum van de hoofdstad. “Ik zie Amerikanen op sociale media schrijven over de situatie hier, erg veel meer krijgen wij er niet van mee.”
Wir schaffen das
“Aan de andere kant, ik kom zelden in wijken als Neukölln,” vertelt Jonathan. Het is niet de eerste keer dat de naam valt van het stadsdeel ten zuiden van Kreuzberg, bekend uit Over de muur van Klein Orkest. “Vroeger kwamen we er nog weleens, als we op de Sonnenallee op zoek gingen naar goede choemoes.” Neukölln is de afgelopen jaren het hart van Arabisch Berlijn geworden, het meest zichtbare resultaat van Angela Merkels mantra ‘Wir schaffen das’.
‘Het is een beetje ongemakkelijk als ik weet dat mensen mij het liefst dood zouden zien’
“Er zou waarschijnlijk niets gebeuren als we er nu naartoe gingen,” denkt Jonathan, “wij zijn niet zichtbaar Joods. Maar,” vervolgt hij glimlachend, “ik vind het een beetje ongemakkelijk als ik weet dat mensen mij het liefst dood zouden zien.” Zijn wijk is heel anders, meer kleinsteeds, legt Jonathan uit. “Wij wonen in een voornamelijk blanke buurt en de Duitsers hier hebben ons erg aardig ontvangen. Niemand heeft er ooit iets van gezegd dat we Joods of Israëlisch zijn. Onze Duitse buren komen bij ons thuis als we de chanoekakaarsen aansteken. Het is allemaal heel vriendelijk, zoals het hoort.” Jonathan besluit met een bevreemdende observatie: “Ik heb vrienden die mij bellen vanuit Israël en zeggen: ‘Hé, ik hoor dat het gevaarlijk is in Berlijn.’ Dan denk ik: serieus? Er worden op jou raketten afgevuurd.’”
Minder gestrest en kouder
De 38-jarige Daniel kwam in 2021 vanuit Tel Aviv naar Berlijn. Ook hij heeft persoonlijk geen antisemitische incidenten meegemaakt, zelfs al woont hij in de etnisch zeer diverse wijk Wedding met een grote Turkse gemeenschap. Daniel werkt in een hotel en vertelt dat hij kort na 7 oktober zijn baas vroeg of hij zijn naambordje af mocht doen. Daarop waren vlaggen te zien, zodat gasten wisten in welke taal zij geholpen konden worden. Natuurlijk had Daniels badge een Israëlische vlag om te laten zien dat hij Hebreeuws spreekt. Maar zijn verzoek was niet uit angst voor negatieve reacties van de hotelgasten. Integendeel, de talloze blijken van medeleven van zowel Duitse als internationale gasten, maakten te veel emotie los bij Daniel en herinnerden hem constant aan het bloedbad van die dag: “Mijn diensten werden er letterlijk door verpest. Het was heel verrassend en achteraf eigenlijk geweldig.”
Daniel vertelt dat sommige van zijn Israëlische vrienden in Berlijn hebben aangekondigd Duitsland te verlaten als de AfD de verkiezingen wint. Zelf mist hij zijn familie en vrienden in de Joodse staat, maar hij heeft geen plannen terug te keren. “Waarom zou ik hier weggaan? Ik kan mij niet voorstellen in een andere Europese stad te leven.
‘Ik weet dat ik in een stad woon waar de meerderheid mij beschermt’
Berlijn is als Tel Aviv, mensen trekken ernaartoe om de beste versie van zichzelf te kunnen zijn. Het is alleen minder gestrest. En kouder.” En de politiek? “Ik weet dat ik in een stad woon waar de meerderheid mij beschermt. Bovendien, ik kan het mij financieel niet veroorloven terug te gaan naar Tel Aviv, dat is te duur. Migratie is altijd een economische beslissing.”
Tijd om een kijkje te nemen in Neukölln, de wijk die iedereen die ik heb gesproken heeft genoemd als onveilig. Wie bij het Ostbahnhof de Spree oversteekt en in zuidoostelijke richting loopt, komt eerst door Kreuzberg. Meteen valt de alom aanwezige graffiti op de gevels van letterlijk alle gebouwen op. Geen moderne kunstwerken, de muren zijn ‘getagd’: alleen een symbool of handtekening van de maker of vandaal, afhankelijk van je sympathie, is te zien.
Klant met keppel
Hoe verder zuidelijk ik kom, hoe meer anti-Israëlische leuzen op de muren gekalkt zijn. ‘Free Palestine’ is de vriendelijkste. ‘Stop the genocide’ en ‘From the river to the sea’ zijn reuzepopulair. In Neukölln zelf verdwijnen autochtone Duitsers volledig uit het straatbeeld. In de centrale winkelstraat van de wijk, de Sonnenallee, is Arabisch de omgangstaal. Winkels heten Al-Quds (de Arabische naam van Jeruzalem) of Al-Aqsa en overal hangen Palestijnse vlaggen in de etalages. Veel mannen dragen kaffiya’s, de meeste vrouwen zijn voorzien van een hoofddoek. Neukölln is waar het grootste deel van de naar schatting meer dan dertigduizend Palestijnen in Berlijn woont.
In de Panierstraße, een zijstraat van de Sonnenallee, siert een Palestijnse vlag de gevel van kapperszaak Upper Cuts. Ik glip naar binnen en neem plaats in een van de stoelen. Mijn kapper Mohammed is Palestijn, vertelt hij. Zijn familie woont in Ramallah, zijn collega die de klant in de stoel naast mij knipt, komt uit Gaza. Ik vraag Mohammed wat hij van de oorlog vindt. “Scheiße, zegt hij en ik verwacht een tirade tegen Israël en de Joden. Die blijft uit. “De mensen willen helemaal geen oorlog, niet in Palestina en ook niet in Israël. Het is allemaal de schuld van de politiek.” Zelfs als ik aandring, blijft Mohammed stoïcijns. “Waarom zou ik iets tegen Israëli’s of tegen Joden hebben? Als zij hier komen, knip ik gewoon hun haar. Ik heb een klant die hier met zijn keppel op komt.”
Op de screensaver van mijn telefoon ziet Mohammed een vakantiekiek uit Petra, de klassieke woestijnstad in Jordanië en een van de zeven nieuwe wereldwonderen. Hij straalt. “Ik herken dat meteen, ik ben geboren en getogen in Amman,” zegt de kapper trots. Dus in de Jordaanse hoofdstad en niet in Ramallah? “Ik heb er wel familie wonen, hoor,” lacht hij, “Ik ben een echte Palestijn.”
Deze Berlijnspecial werd mede mogelijk gemaakt door Maror en verscheen eerder in het NIW12 van 10 januari 2025
