Tien Zweden prijken op de lijst van Rechtvaardigen onder de Volkeren van Holocaustherdenkingscentrum Yad Vashem. De predikanten Erik Perwe en Erik Myrgren hielpen in de Zweedse protestantse gemeente in Berlijn Joden aan de Gestapo te ontsnappen. Elow Kihlgren redde als consul-generaal in Genua de uit België gevluchte Max Stempel en zijn (schoon)familie. De non Maria Elisabeth Hesselblad verborg Joden in haar klooster in Rome. Het Vaticaan verklaarde haar daarom in 2016 heilig.
De overige zes op de lijst van Yad Vashem waren verbonden aan de Zweedse ambassade in Boedapest. Valdemar Langlet en zijn vrouw Nina brachten honderden Joden onder in gebouwen van het Zweedse Rode Kruis, waarvan Langlet de afgevaardigde was. Per Anger kwam in 1944 met het idee Hongaarse Joden van Zweedse papieren te voorzien. Anger, Lars Berg en Carl Ivan Danielsson werkten samen met Raoul Wallenberg, de bekendste Rechtvaardige van allemaal als we Oskar Schindler niet meetellen, die zijn roem vooral te danken heeft aan Steven Spielbergs film.
Paspoorten
Wallenberg werd in 1912 geboren in een villa in natuurpark Kappsta, op een eiland ten noordoosten van Stockholm. De zakenman werd in juli 1944 naar Boedapest gestuurd als speciaal gezant. Daar nam hij de leiding op zich van het werk waaraan andere diplomaten waren begonnen: het toekennen van Zweedse paspoorten aan Joden in het getto van Boedapest. De Shoa in Hongarije kwam pas in 1944 op gang, omdat het land tot dat jaar aan Duitse zijde had gevochten. Toen de regering in Boedapest zich bij de geallieerden wilde scharen, vielen de Wehrmacht en SS het land binnen en begonnen met behulp van lokale nazi’s razendsnel de Hongaarse Joden te deporteren.
Yad Vashem schat dat 4500 Hongaarse Joden papieren kregen van Wallenberg en de zijnen; het getal van honderdduizend dat sommige bronnen hanteren, wordt tegenwoordig als een schromelijke overdrijving beschouwd.
Wallenbergs precieze lot is altijd een mysterie gebleven
Na de bevrijding van Boedapest door het Rode Leger werd Wallenberg gearresteerd en beschuldigd van spionage. Zijn precieze lot is altijd een mysterie gebleven, al gaan historici ervan uit dat hij in 1947 in de beruchte Loebjankagevangenis in Moskou door de communisten is vermoord, iets wat Russische autoriteiten tot de eeuwwisseling verborgen hielden.
Aristocraat
Een opvallende afwezige op de lijst van Rechtvaardigen is graaf Folke Bernadotte van Wisborg. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog haalde de toen vijftigjarige Zweedse graaf Heinrich Himmler over zevenduizend Scandinavische gevangen vrij te laten uit het concentratiekamp Theresienstadt, onder wie 450 Joden. Ook wist de aristocratische diplomaat de SS ertoe te bewegen tienduizend gevangen uit Ravensbrück vrij te laten, onder wie tweeduizend Joden. De vaak aangehaalde bewering van Himmlers persoonlijke masseur Felix Kersten dat niet Bernadotte, maar hij verantwoordelijk was voor de vrijlating en dat de graaf niet toestond dat meer Joden vrijgelaten zouden worden, is door het Joodse Wereldcongres van tafel geveegd als ‘overduidelijke leugen’.
Toch zou het ook met Bernadotte slecht aflopen. Na de oorlog werd de Zweed, een neef van koning Gustaaf V, aangesteld door de VN als bemiddelaar tussen Joden en Arabieren in het mandaatgebied Palestina. Extremisten van de terreurorganisatie Lehi beschouwden de graaf als niet pro-Joods genoeg en vermoordden hem op 17 september 1948 in Jeruzalem.
Omdat Bernadotte zichzelf niet in gevaar had gebracht bij het redden van Joden, kwam hij niet in aanmerking voor de titel Rechtvaardige onder de Volkeren. Wel plantte het JNF een bos bij de Israëlische hoofdstad om hem te eren.
Deze Zwedenspecial werd mede mogelijk gemaakt door Maror en verscheen eerder in het NIW15 van 31 januari 2025
