Een rapport van onderzoeksbureau Textgain analyseert de toename van antisemitische uitingen op Nederlandse sociale media tussen 2021 en 2024. Om deze monsterklus te kunnen uitvoeren, paste het bureau speciaal ontwikkelde AI-modellen toe die aantoonden dat de uitingen niet alleen toenamen, maar ook steeds giftiger werden. Hoe breed het onderzoek was, blijkt wel uit de aantallen. De onderzoekers namen in totaal meer dan 105 miljoen openbare berichten onder de loep, afkomstig van vijftien platformen. Privéberichten bleven buiten schot.
“De resultaten tonen een consistent patroon van escalatie, verharding en structurele verbreding, met als meest ingrijpend breukvlak de Hamasaanslagen van 7 oktober 2023,” zegt CIDI-directeur Naomi Mestrum. Samen met het platform Meld Antisemitisme en met financiële steun van de nationaal coördinator antisemitismebestrijding (NCAB) Eddo Verdoner gaf zij opdracht voor het onderzoek. Als leidraad voor de bepaling van de Jodenhaat werd de IHRA-werkdefinitie van antisemitisme gebruikt, die door de Kamer in 2018 is aangenomen.
De onderzoekers stellen vast dat antisemitisme op Nederlandse sociale media de afgelopen vier jaar is verdubbeld en de bedreigingen tegen Joden zelfs vervijfvoudigd zijn. Bleven de cijfers tot 2023 redelijk stabiel, na de aanslag van Hamas op 7 oktober is een duidelijke trendbreuk waarneembaar. De haatberichten vertonen een explosieve stijging. Dat niveau wordt in 2024 niet lager, maar stabiliseert als ‘het nieuwe normaal’. Wel zijn er pieken bij incidenten, zoals de diskwalificatie van Joost ‘Europapa’ Klein op het Eurovisiesongfestival in mei 2024 en de Maccabirellen in Amsterdam in november van dat jaar. Nergens keren de cijfers aan het eind van 2024 terug naar het oude niveau.
Gewelddadiger
De plaatsers van de berichten gebruiken steeds vaker gewelddadige termen, waaronder oproepen tot uitroeiing en moord op Joden. Het aantal directe bedreigingen tegen Joden steeg naar meer dan duizend per jaar in zowel 2023 als 2024. Daarnaast toont het onderzoek aan dat antisemitisme zich breder verspreidt in het online debat. Terwijl antisemitische uitingen voorheen vooral voorkwamen binnen rechts-radicale en complotgerichte online netwerken, zien de auteurs van het rapport vanaf 2023 een duidelijke toename in radicaallinkse kringen. Tegelijkertijd groeit de invloed van buitenlandse extremistische influencers en netwerken op Nederlandse gebruikers van de sociale media. Was die invloed voorheen niet waarneembaar, in 2024 komt die duidelijk naar voren.
Ook inhoudelijk verandert het karakter van online antisemitisme. Voorheen waren vooral traditionele complottheorieën over vermeende Joodse macht en controle populair. Nu komt daar anti-Israël- en antizionistische retoriek bij. Die steeg schrikbarend, van 18 naar 42 procent in 2024.
Verdubbeling
Bekende complottheorieën over ‘Joodse wereldmacht’ en ‘controle via symbolen’ met namen als George Soros en Rothschild zijn intussen allerminst verdwenen. Nederlandse politici en media worden vaak weggezet als ‘Sorospartijen’. Joden worden beschuldigd van financiering van migratie, lhbt-bewegingen en maatschappelijke actiegroepen. Gebeurtenissen als de coronapandemie, de oorlog in Oekraïne en de Hamas van 2023 beïnvloeden de inhoud.
Het aantal directe bedreigingen tegen Joden steeg naar duizend per jaar
In online gesprekken over Joden gaat het er overigens structureel vijandiger aan toe dan in algemene discussies. Slechts een derde van de berichten over Joden is volledig neutraal. In het algemene online verkeer ligt dat aandeel veel hoger, tussen de 63 en 70 procent. De zogeheten ‘toxiciteit’, de giftigheid van de berichten is meetbaar. Posts met een middelmatige toxiciteit stegen van 12 procent in 2021 naar bijna 18 in 2024. Het aandeel zwaar toxische berichten verdubbelde zelfs. In 2024 domineren thema’s als Holocaustinversie, collectieve schuld en geweldsdreigingen, daarnaast zien we verheerlijking van het 7 oktoberbloedbad.
Schijnbaar onschuldig
Het rapport laat verder zien dat de online memecultuur steeds vaker fungeert als opstap naar meer georganiseerde vormen van radicalisering. Een meme is een grappig idee, meestal een afbeelding of video, dat zich razendsnel via het internet verspreidt. Gebruikers kopiëren ze massaal en delen memes op sociale media om herkenbare situaties of emoties over te brengen. Via ogenschijnlijk onschuldige of humoristische content worden zo antisemitische ideeën verspreid, soms met verwijzingen naar antisemitische literatuur. De analyse toont een voortdurende aanwezigheid van iconische antisemitische memes zoals Happy Merchant en Pepe the Frog. Gewelddadige termen zoals — ‘uitroeien’, ‘verkrachten’, ‘Endlosung’ — zagen we in voorgaande jaren minder, maar in 2024 maken ze hun entree in de top 25 van gebruikte woorden. Antisemitisch jargon zoals ‘kike’, ‘kankerjood’ en ‘globohomo’ vervijfvoudigde tussen 2021 en 2023 al.
Op het platform 4chan kunnen deelnemers volledig anoniem losgaan. De Engelstalige site staat algemeen bekend als het ‘Wilde Westen’ van het internet. Er wordt vrijwel niet gemodereerd, en de site staat humor en creativiteit voor. De keerzijde is aanstootgevende inhoud, extremisme en intimidatie. Op 4chan vinden we veruit de meeste antisemitische berichten en afbeeldingen. Van alle berichten is rond de tien procent antisemitisch. Het aantal Nederlandse berichten op deze site groeide van circa 57 duizend per jaar naar 125 duizend in 2024.
Soyzellig is een Nederlands equivalent van 4chan. Het platform werd eind 2023 opgericht en net als zijn internationale equivalent kenmerkt Soyzellig zich door de verspreiding van extreem problematische en potentieel radicaliserende content. Soygezellig groeide in zijn eerste volledige jaar naar bijna tienduizend berichten. Tegelijkertijd daalt Marokko.nl gestaag: van bijna 90 duizend berichten in 2021 naar slechts 25 duizend in 2024.
Herhaling
In de digitale wereld neemt het aantal extremistische personen met een groot aantal volgers enorm toe. Holocaustontkenning en neonazi-jargon is daarbij geen uitzondering meer. Was dat voorheen alleen zichtbaar in zeer beperkte kringen, nu verspreidt het zich breed over de digitale media.
De resultaten van het onderzoek laten een consistent patroon zien van escalatie, verharding en structurele verbreding. Ze bewijzen dat antisemitisme geen tijdelijk fenomeen is, maar diep verankerd zit in vaste denkpatronen en narratieven die telkens nieuwe gebeurtenissen opnemen en verwerken. De antisemitische ideologie is diepgeworteld en reageert niet alleen op incidenten; het onderliggende verhaal blijft bestaan. Antisemitisme is geen marginaal verschijnsel. Het is een groeiend maatschappelijk probleem, dat steeds zichtbaarder, agressiever en normaler wordt in (delen van) het online debat.
De studie vormt de eerste editie van een meerjarige monitor die de ontwikkeling van online antisemitisme in Nederland structureel in kaart brengt. De bedoeling is dat dit onderzoek jaarlijks wordt herhaald. Zo kan met blijvende monitoring, gericht beleid en internationale samenwerking de verdere verharding en verspreiding van online antisemitisme worden tegengegaan.
––––––––
Meer weten? Een uitgebreide samenvatting en deelrapporten vindt u terug op de website van het CIDI.
