Twee soorten mensen

In mijn jaren in Kiev en Moskou raakte ik verslingerd aan de Russische literatuur. Het begon met het magistrale boek Meester en Margarita van Michail Boelgakov, waarin hij feilloos en met fantastische stijlfiguren de hypocrisie van de Moskouse elite in de Sovjet Unie ontmaskert. Al snel volgde Tolstojs Anna Karenina. Een boek dat elke man die iets van de vrouw wil begrijpen zou moeten lezen, maar dit terzijde. Het fenomenale boek kent een van de meest beroemde openingszinnen uit de wereldliteratuur: “Alle gelukkige huwelijken lijken op elkaar, elk ongelukkig huwelijk is ongelukkig op zijn geheel eigen wijze.” 

Die ‘twee soorten mensen’ kwamen, het zal veel NIW lezers niet vreemd zijn, bij ons vroeger vaak in allerlei situaties over de vloer. Je was van voor de oorlog of daarna, of ‘jullie hebben de hongerwinter niet meegemaakt’. Maar de meest indringende tweedeling was de vraag of iemand deugt, of iemand te vertrouwen was. Het antwoord op die vraag kende geen grijstinten voor mijn vader en mijn opa. Voor hun was er de allesbepalende toets: kun je bij iemand onderduiken of niet? Twee soorten mensen.

Lafheid

De argwaan en het belang van die vraag werd na de oorlog alleen maar versterkt door het ongekend hoge verraad van Joodse Nederlanders door hun Nederlandse medeburgers. Van bestuurders, van de Joodse Raad tot aan NSB’ers en de huichel-achtige burgerij. De vraag kon zo pertinent gesteld worden omdat tegelijkertijd moedige burgers wel de plicht tot hulp en bescherming beseften en zovelen bij hen konden onderduiken. Lafheid was een keuze. Moreel corrupt gedrag was een keuze.

Ik hield van die duidelijkheid. Ik moest erom glimlachen als iemand thuis over de tong ging die de toets niet kon doorstaan. Of als mijn opa na het horen van een naam, met zijn sigaar in de ene hand tegelijkertijd met zijn andere hand een twijfelend gebaar maakte. Het oordeel gaf je een gevoel van veiligheid en lichte suprematie, van: we hebben jou door, we zijn op onze hoede en we weten wat we met je aan moeten als het er ooit nog eens op aankomt. En het waren ervaringsdeskundigen. Ze hadden in de oorlog goed ingeschat wie ze wel en wie ze niet konden vertrouwen.

Als de oorlog komt, kan ik dan bij jou?

Sinds 7 oktober 2023 laat die vraag van mijn vader en van mijn opa mij niet meer los. Wie kun je vertrouwen als het erop aankomt? Als de oorlog komt, kan ik dan bij jou? Kan ik mensen vertrouwen die ik nog nooit op enige politieke maatschappelijke betrokkenheid heb kunnen betrappen, maar nu voorop lopen in rodelijn-demonstraties? Zijn selectieve Gaza-fashionista’s die als de ijdeltuiten uit Boelgakovs roman hun niet-in-mijn-naamzinnetjes in tv-spotjes inspreken te vertrouwen? Kan ik de bestuurders die antisemitisme openlijk en oogluikend toelaten nog vertrouwen? Kan ik de media die ongefilterd Hamaspropaganda doorzenden nog vertrouwen? Wie kan ik dicht om mij heen nog vertrouwen? Mijn argwaan is groot, vriendschappen zijn in de ijskast gezet, afspraken uitgesteld. Het gevoel van verbazing en ontreddering leidt tot verharding. 

Compromis

Je bent op je hoede. Die verbijstering komt misschien wel het meest naar voren als ik lees wie lid zijn en blijven van partijen die de roemruchte motie-Piri hebben gesteund. Hoe kun je lid blijven van een van de politieke partijen die Israël en haar hele bevolking het recht ontneemt zichzelf effectief te verdedigen? Hoe kun je met jezelf het compromis sluiten lid te blijven van zo’n partij? Tot welk compromis, tot welk verraad ben je bereid als de oorlog komt? Kan ik dan bij jou?  

De glimlach van mijn vader en mijn opa zou dezer dagen ingeruild zijn voor angst en verbijstering. De verraders van toen zijn weer onder ons. Twee soorten mensen.