Als een psychiater zijn cliënt verzoekt zijn leven aan het papier toe te vertrouwen ‘opdat hij zijn cliënt beter kan begrijpen’, dan weet ik uit ervaring dat de meeste psychiaters die levensverhalen helemaal niet inzien, maar wel hun patiënten laten schrijven, als therapie. Waarom schrijf ik mijn dagboek, vroeg ik mezelf af: omwille van de lezer of voor mezelf, als therapie? Ik denk dat het bij mij en-en is. Maar hoe verhoud ik me ten aanzien van boeken die ik aangeboden krijg over onderduik, de geschiedenis van de Joden die in een van de vele kehilot woonden of wonen waarvan bijna niets meer over is, biografieën? Lees ik die boeken? Ik probeer dat zeker te doen om te weten hoe het eens was, ter nagedachtenis aan hen die niet meer zijn en ook uit respect voor de schrijver, ook als het schrijven voor de schrijver ‘slechts’ therapie zou zijn geweest.
Maar er zijn ook boekwerken van soms tientallen pagina’s waarin iemand uitlegt hoe hij weet dat hij/zij Joods is. Die boekwerken moet ik dan doorwroeten om het vermeende Jood-zijn te kunnen aantonen ten behoeve van een door mij uit te geven rabbinale verklaring. ‘Betbetovergrootmoeder was drie keer gehuwd. Uit het tweede of eerste huwelijk was de vader van haar grootvader geboren die Janssen heette, maar eigenlijk Cohen. Die naamswijziging was geheimgehouden, alleen een paar familieleden wisten ervan, maar die familieleden leven inmiddels niet meer. Nou had die vader van die grootvader een zuster en die heeft via de moederslijn een kleindochter in Israël die daar een choepa, Joodse huwelijksinzegening, recentelijk heeft gehad …’ Vaak wordt er in zo’n boekwerk van alles en nog wat bijgesleept dat volkomen niet terzake doet. Met een drieënvijftig pagina’s tellend epistel ben ik de afgelopen dagen in mijn vrije tijd bezig geweest. Resultaat? Veel te veel vraagtekens, ontbrekende essentiële verklaringen, niet-onderbouwde verhalen en aantoonbare tegenstrijdigheden. Uiteraard kan ik dan geen rabbinale verklaring afgeven … Afhankelijk van de doortastendheid van de wel/niet-Joodse man of vrouw, worden dan derden erbij gesleept, rabbijnen uit het buitenland erbij betrokken, bestuurders van elders ingeschakeld.
Recentelijk heeft iemand die drie keer zijn naam had gewijzigd met de hulp van een buitenlandse rabbi en tegen betaling van een aantrekkelijke vergoeding een papiertje van Jood-zijn verkregen. De man, die zichzelf profileerde als een Joodse Israëli, terwijl hij geen woord Hebreeuws sprak, zit nu in de bak, met en zonder (mijn) rabbinale verklaring. En wat vindt u van die mevrouw die over kopieën van buitenlandse notariële documenten beschikte die haar Jood-zijn zouden bewijzen, door velen als rasechte Jodin werd beschouwd, met open armen in de Joodse gemeenschap werd ontvangen, totdat de vervalser van de kopie van de notariële akte bij ons rabbinaat kwam opbiechten dat hij had meegewerkt aan de vervalsing …
Gelukkig zijn dit uitzonderingen, maar ze bestaan wel. Waarom zou iemand zich als Jood of Jodin willen uitgeven, als hij of zij dat niet is, wordt mij regelmatig gevraagd. Die vraag mag die psychiater met wie ik dit dagboek begon beantwoorden, dat is niet des rabbijns! Aan ons rabbijnen is het om zorgvuldig en oprecht met deze ingewikkelde kwesties om te gaan. En ter geruststelling: verreweg de meeste ingewikkelde vragen betreffende het Jood-zijn worden opgelost, mede omdat ze niet worden ‘begeleid’ door ellenlange verhalen en boekwerken die meer onduidelijkheid dan duidelijkheid verschaffen.
Donderdagmiddag vond dan de beladen herdenkingsbijeenkomst plaats bij Loods24 en het Kindermonument te Rotterdam in aanwezigheid van burgemeester Carola Schouten en Zvi Aviner Vapni, de ambassadeur van Israël. Beiden waren er, beiden hebben gesproken en beiden weigerden te zwichten voor achterbakse chantage! Hulde aan de organisatie die de waardigheid heeft weten te bewaren, voor een bijzondere plechtigheid heeft gezorgd en bijzonder goed is omgegaan met een aantal schreeuwlelijken die meenden de nagedachtenis van hen die vermoord werden te mogen bezoedelen. Het was een bijzondere plechtigheid met een geweldige opkomst uit alle gelederen van de Nederlands-Joodse gemeenschap.
Een speciaal woord van dank mag hier niet ontbreken voor Jaap Hamburger, voorman van Een Ander (on)Joods Geluid. Ongetwijfeld was het mede dankzij hem dat dit jaar de plechtigheid zo gigantisch veel aandacht kreeg, dat burgemeester Schouten haar ruggengraat heeft kunnen tonen, dat de ambassadeur van Israël een indrukwekkende ovatie kreeg en dat er een zichtbare solidariteit was ontstaan binnen Joods Nederland! Jaap: dankzij jouw beschamende optreden voelden we ons één!
Een gevoel van eenheid heerste er ook vanmiddag, 2 augustus, in de sjoel van Apeldoorn. In de nacht van 1 op 2 augustus, precies vijfentachtig jaar geleden, werd de synagoge aan de Paslaan door Nederlandse NSB’ers in brand gestoken nadat een aantal van de waardevolle ornamenten, waaronder de menora, was verwijderd om ze voor het NSB-nageslacht te behouden.
‘Beste rabbijn Jacobs, u kunt de kandelaar bij de politie in ontvangst nemen en hem teruggeven aan de synagoge van Apeldoorn. Dankzij ons is hij bewaard gebleven en was hij in goede handen. Hoe die menora bij ons is gekomen, zal onduidelijk blijven, maar het is wel bekend dat hij al die tijd in Joodse handen was. Wij willen niet op onze leeftijd nog in de belangstelling komen en zullen daarom, ondanks uw aandringen, bij de plechtigheid niet aanwezig zijn. Ik ben Joods, zoals mijn vader en grootvader, maar vanwege het huidige antisemitische klimaat wil ik hieraan geen bekendheid geven. Uw verzoek om de menora uit de vergetelheid te halen en terug te geven aan de sjoel van Apeldoorn hebben mijn echtgenote en ik willen honoreren. Het is allemaal heel bijzonder gelopen en we zien er duidelijk de hand van Hasjeem in.’
Het was een bijzondere bijeenkomst en toonde dat er ook in duisternis zichtbare lichtpunten zijn.
