Machteloos
Opinie

Machteloos

Nausicaa Marbe 12 mei 2023, 08:00
Machteloos

154 voetbalsupporters zijn gearresteerd voor het zingen van antisemitische liederen in de Amsterdamse metro. Wat een weerzinwekkende herrie moet dat zijn geweest. Van die horde hebben er maar elf de nacht in de cel doorgebracht en uiteindelijk is iedereen vrijgelaten. Justitie doet onderzoek, voetbalclub AZ wacht af. Mogelijk komt er een boete, een taakstraf, een nieuwe waarschuwing. Het is onwaarschijnlijk dat zulke maatregelen het groeiende antisemitisme en deze abjecte voetbalfolklore zal stoppen, hoe de Amsterdamse veiligheidsdriehoek er ook bovenop zit. De behoefte zich racistisch te uiten komt ergens vandaan en verspreidt zich zonder morele correctie. Dat het nu om hooligans gaat, doet er niet toe. Genoeg ‘incidenten’ zonder hooligans. 

Je vraagt je af of deze ellende nog terug te draaien is. Kan antisemitisme bestreden worden door Holocaustonderwijs? Dat vroeg de Joods-Amerikaanse schrijfster Dara Horn zich af en haar antwoord stemt niet vrolijk: onderwijs kan – althans in Amerika – antisemitisme zelfs verergeren. Horn, auteur van een essay met de veelzeggende titel Mensen houden van dode Joden (2021), analyseert deze achteruitgang in het meinummer van The Atlantic. Ze ziet een toename van antisemitische aanvallen en scheldpartijen in het dagelijkse leven, terwijl Holocaustonderwijs in de VS juist in steeds meer staten verplicht wordt. 

Normale mensen

Om die paradox te ontrafelen, voerde Horn gesprekken met beheerders van musea en educatiecentra. Al gauw bleek dat veel programma’s, gemaakt met de beste bedoelingen, averechts werken. Om te beginnen is er de focus op de Holocaust als ‘ervaring’. Inclusief een virtual reality experience van Auschwitz: “Nu ben ik in de gaskamer,” zegt de stem van een slachtoffer wiens leven nagespeeld wordt. Het biedt simplistische sensatie, maar leert het publiek niets over Joodse geschiedenis en wat tot Auschwitz leidde. Een andere malligheid: ter ‘bewustwording’ van wat zes miljoen doden betekent, moesten kinderen zes miljoen paperclips verzamelen. De dominante associatie was: Joden en kantoorspullen horen bij elkaar. 

4 mei is altijd al een droevige dag, dit jaar was die ronduit onheilspellend

Ongelukkig is ook de oppervlakkige materiaalkeuze. Zo werd Anne Frank ergens afgekeurd omdat haar dagboek voor haar dood eindigde, dus niets over sterven in een concentratiekamp kon vertellen. Horn hekelde de neiging bezoekers in te prenten dat de vermoorde Joden net als zij waren: normale mensen. Dan leren kinderen dat het fout is ‘normale mensen’ te executeren, terwijl ze niet nadenken over vervolging van mensen met wie je je juist niet kunt identificeren. Op sommige plekken nam Horn een sfeer van zelffelicitatie waar: fijn dat we nu genocide voorkomen, het kwaad is afgewend. 

Hoe naïef. Omdat de educatie vaak uitsluitend over de Holocaust gaat, valt er weinig te leren over antisemitisme in het heden en de uitsluiting nu; over hoe een samenleving vandaag verandert van veilig in bedreigend. De gevaren en angsten van nu worden niet invoelbaar gemaakt. 

Onbeschoftheid

Goed, dit was Amerika. Maar we kunnen ervan leren. Hoe gedetailleerder, complexer, authentieker en persoonlijker de educatieve verhalen zijn, des te krachtiger hun impact, concludeert Horn. Maar dat is nog geen succesrecept tegen racisme. Zoals blijkt, groeit het irrationeel, los van feiten, agressief en losgezongen van alle medemenselijkheid. 

4 mei is altijd al een droevige dag, dit jaar was die ronduit onheilspellend. De protestboeren die zelfs na oproepen van nabestaanden hun omgedraaide vlaggen niet recht wilden zetten, toonden de onverschilligheid die aan vervolging voorafgaat. Niet alleen liet het verdriet van nabestaanden hen koud, ze verzonnen ook een werkelijkheid waarin hun onbeschoftheid moreel goedgekeurd werd door hen die we herdenken op 4 mei. 

Wie zo makkelijk een kwalijk verzinsel propageert dat anderen pijn doet, zal geen moeite hebben de hetze van een terreurregime te verwelkomen en eraan mee te doen. Dat geldt ook voor degenen die naar aanleiding van Zelenski’s bliksembezoek aan Den Haag gingen brullen dat hij een nazi, een maffioso, een Hitler is. Spreek dat tegen en je krijgt de vuilste verwensingen te horen. Dit zijn mensen die geen onderscheid willen maken tussen goed en kwaad, logica en waanzin, gesprek en knokpartij. 

Je kunt er duizend geschiedenislessen tegenaan gooien, er verandert niets. Een kentering? Momenteel lijkt die kansloos.

Plaats opmerking