De 61e Biënnale van Venetië, de oudste internationale kunsttentoonstelling ter wereld (sinds 1895), opende deze maand onder hevig protest. Protest tegen de aanwezigheid van Rusland, maar veel meer tegen de deelname van Israël. Honderd landen tonen tot 22 november werk in eigen paviljoens in de Giardini en het Arsenale. De landen kiezen elk hun eigen vertegenwoordiging: voor Nederland is dat Dries Verhoeven, voor Israël Belu-Simion Fainaru.
Nederland stuurde een zware delegatie naar de opening van het paviljoen op 6 mei: koning Willem-Alexander, koningin Máxima en cultuurminister Rianne Letschert (D66). In haar openingstoespraak hekelde de minister Ruslands deelname; over Israël zweeg ze. Wel beriep ze zich op een hedendaagse lezing van het Thorbecke-principe: de overheid bekostigt kunst, maar beoordeelt haar niet. De staatsman bedoelde in 1862 wel dat de regering geen beoordelaar van kunst mocht zijn, maar van subsidiëring was in zijn tijd geen sprake. Nu wel: in 2026 ruimt het Rijk ruim 1,4 miljard euro in voor cultuur. Toch mogen kunstenaars de overheid heus wel bekritiseren, verhelderde Letschert.
Dries Verhoeven greep de uitnodiging aan. Verhoeven werkte zich vanuit het theater op naar de beeldende kunst. Hij maakte in kringen van kunstkenners naam met Wanna play? in Berlijn (2014), een glazen container in de openbare ruimte waar hij zijn berichtjes op homo-datingapp Grindr op een groot scherm projecteerde. Voor Dear beloved friend (2023), een livestream vanuit Nigeria, kreeg hij een Gouden Kalf. Verhoevens The Fortress, de inzending voor de Biënnale, is bedoeld, zei hij in de NRC, als ‘paard van Troje’.
Staatskritiek
Verhoeven verscheen op de openingsdag in legergroen uniform en bekritiseerde ten overstaan van het koningspaar en de minister ‘het oorverdovende zwijgen over de genocide in Gaza’. In Trouw lichtte hij zijn optreden toe: “Als een staat zijn eigen kritiek organiseert, kan kritiek een ritueel worden. De machthebbers blijven aan de macht. Wij kunstliefhebbers geven onszelf een klap op de schouder, we hebben ons beziggehouden met onrecht, en daarna nemen we een Aperol Spritz.” Hij waarschuwde voor kritiek als ritueel, terwijl hij oreerde vanuit een gesubsidieerd paviljoen. Zo werd Verhoevens aanklacht tegen Israël onderdeel van het Nederlandse visitekaartje.
Dries Verhoevens inzending is, zei de kunstenaar zelf, bedoeld als paard van Troje
Al ruim voor de officiële opening van de Biënnale riep de kunstenaarsgroep ‘Art Not Genocide Alliance’ op tot uitsluiting van Israël. Op vrijdag 8 mei sloten twaalf nationale paviljoens, waaronder dat van Nederland, de deur uit protest tegen Israëls deelname. Dat het Israëlische paviljoen vanwege renovatie tijdelijk ondergebracht is in de oude wapenzalen van het Venetiaanse Arsenale noemde Verhoeven ‘ironisch’. Israël zou aan artwashing doen.
Jaren veertig
“Wie ik hier ook groet, men draait zich van mij weg,” vertelde de Israëlische afgevaardigde Belu-Simion Fainaru intussen in Die Welt. Zijn galerie heeft hem eruitgegooid. Zijn vriend Walid Raad durft niet meer met hem te praten. Bekenden raden hem aan een lijfwacht in te huren en andere routes te lopen. “Mijn voorouders zaten in angst voor de nazi’s,” zegt Fainaru. “Ik leefde zelf in angst onder Ceaușescu. Dit doet denken aan de jaren veertig.”
Eyal Waldman kwam Fainaru in Venetië steunen. De Israëlische techondernemer verkocht in 2019 zijn chipbedrijf Mellanox aan Nvidia en stak een aanzienlijk deel van zijn fortuin in co-existentie. Hij gaf werk aan Palestijnse ingenieurs, opende een ontwerpcentrum in Gaza, doneerde 360 duizend dollar aan een Gazaans ziekenhuis en steunde een tweestateninitiatief. Op 7 oktober 2023 vermoordde Hamas zijn dochter Danielle op het Novafestival. Terwijl steunbetuigers Fainaru omhelsden en buiten demonstranten scandeerden, gingen de glazen deuren op slot. Waldman stapte naar buiten, liep op een betoger met Palestijnse vlag af en vroeg: “Do you want peace?” Toen de demonstrant hoorde dat Waldman een Israëli was, schold hij hem uit voor moordenaar.
––––––––––
De Israëlische inzending voor de Biënnale 2026 is ‘De roos van het niets’ door Belu-Simion Fainaru. Curatoren van het paviljoen zijn Avital Bar-Shay en Sorin Heller. Het Israëlische paviljoen bevindt zich in de Arsenale, Venetië.
