In 2025 woonde ik een lezing bij van de Syrische, pro-Israëlische Rawan Osman. Met moeite was een buitengebouw in Maastricht geregeld, waarbij slechts een dun laagje glas de toehoorders scheidde van de circa honderd pro-Palestijnse demonstranten buiten. Een uur lang maakten moslims en extreemlinkse studenten al schreeuwend, vloekend en op de ramen slaand, de genodigden het spreken onmogelijk. Wat mij aangreep was niet de intimidatie op zich, maar het zichtbare genot waarmee de meute daarin opging. Vanachter bivakmutsen en kaffiya’s keken waanzinnige ogen je spottend aan. Lachend, scheldend en trots filmend genoten zij van hun vermogen anderen bang te maken — de geweldsdronken horde die je bij een pogrom zou verwachten.
In de zaal zaten de aanvoerders: studenten en medewerkers van de Universiteit Maastricht. Koel, berekenend, via de telefoon coördinerend wanneer er harder op de ramen moest worden geslagen of wanneer een leider ‘spontaan’ moest ontvlammen. Baader-Meinhoftypes. Dat zeg ik niet omdat ik het inhoudelijk niet met hen eens ben. Nee, er was iets fundamenteel mis met hun geestesgesteldheid. Dit soort acties trekt drie menstypes aan die samen de giftige cocktail opleveren van die avond: de sadist, de ontheemde en de collectivist.
Dominantie
Allereerst de sadist. Op sociale media en in de publieke ruimte zien we sinds 7 oktober een nauwelijks verholen genot in slachtoffers bespotten, koketteren met Hamassymboliek, verkrachtingen en moorden goedpraten en met terugwerkende kracht de Holocaust rechtvaardigen. Waarom geven mensen zich zo zichtbaar en met vreugde over aan collectieve barbaarsheid?
Psychologen spreken van de ‘Duistere Vier’: een cluster persoonlijkheidstrekken waarvan sadisme de veelzeggendste is. Twee onafhankelijke meta-analyses stelden vast dat sadisme de sterkste voorspeller is van weerzinwekkend online gedrag — trollen, slachtoffers bespotten, geweldsbeelden delen. Het dark ego vehicle principle stelt vervolgens dat dit type persoonlijkheid niet tot activisme wordt aangetrokken door sociale doelen, maar om dominantie uit te oefenen en sadisme uit te leven. Vervolgonderzoek toont aan dat diezelfde mensen vaker een antisemitische houding koesteren, omdat Jodenhaat functioneert als voertuig voor agressie. Joden zijn een aantrekkelijk doelwit: wij zijn met weinigen, slaan niet terug, en bestuurders zijn doorgaans banger voor de dader dan voor het slachtoffer.
Bindmiddel
Een tweede factor is de zorgwekkende eenzaamheid onder jongeren. Depressie, angststoornissen en zelfbeschadiging zijn bij westerse jongeren vanaf 2012 meer dan verdubbeld. Verbrokkelde jongeren, vervreemd van een hechte gemeenschap, zijn bewezen vatbaar voor extremistische bewegingen die hun identiteit en kameraadschap bieden. Een vijandbeeld is daarvoor het beste bindmiddel.
Joden zijn een aantrekkelijk doelwit: wij zijn met weinigen en slaan niet terug
Dat brengt ons op het derde aspect. Ideologische homogeniteit — hetzelfde denken en dat afdwingen — is van nature sterker op links. Onderzoek toont aan dat de behoefte aan ideologische eenvormigheid zich direct vertaalt in vijandbeeldvorming: wie niet meegaat in het heersende morele kader is medeplichtig aan het kwaad. Een voor een vallen onze instellingen ten prooi aan deze morele mobilisatie. Het is gelijkschakeling op een vijandsbeeld: eerst was het de Jood, nu is het Israël. Maar in feite gaat het vooral om macht uitoefenen en kijken hoever je daarmee kunt komen.
Al deze groepen — en ik laat de oprecht met Palestijnen begane mensen hier uitdrukkelijk buiten — hebben elk om hun eigen redenen een vijandbeeld nodig. Het beleden doel is slechts instrumenteel. Het gaat niet om de Palestijnen, maar om wat de Palestijnse zaak hun biedt: een uitlaatklep voor sadisme, een uitweg uit eenzaamheid, een middel om conformiteit af te dwingen. Zonder de ideologische verpakking wordt zichtbaar wat zich onder de motorkap bevindt: sadisme, haat, ressentiment.
Meegesleurd
Zodra het om extreemrechts gaat, vindt niemand het moeilijk deze factoren te benoemen. Bij moslims of extreemlinks wil niemand het er schijnbaar over hebben. Die selectieve verontwaardiging beschermt de samenleving niet — en beschermt evenmin de jongeren die ten prooi vallen aan dit soort bewegingen.
Sinds 7 oktober is duidelijk dat morele grenzen worden overschreden en grote groepen worden meegesleurd. Er is alle reden dit te benoemen, eens te meer omdat een fatsoenlijk debat over de oorlog in het Midden-Oosten, of over de toekomst van onze democratie met deze mensen niet mogelijk is.
