Op deze plek heb ik het weleens gehad over mijn geweldige leraar Nederlands Frits Roeper. Een paar weken geleden schoot mij iets over hem te binnen. We hadden het in de klas over Joodse schrijvers en we vroegen aan hem wat hij nu een typisch Joodse schrijver vond. Of misschien vertelde hij het uit zichzelf, het is bijna zestig jaar geleden.
“Kafka met Het proces,” zei hij. Roeper gaf ongetwijfeld een reden, maar die kan ik mij met de beste wil van de wereld niet meer herinneren. Wel zei hij: “De meeste mensen zien niet dat het eigenlijk een heel humoristisch boek is.”
Ik las het, zag de humor niet, las het vijftien jaar later nog een keer en vond het meesterlijk. Maar waarom vond Roeper het een typisch Joods boek? Dus ik ben het verhaal uit 1915 over bankbediende Josef K. nog eens gaan lezen.
Schuldgevoel
Allemachtig, wat geweldig. Was ik destijds blind? K. wordt ‘zomaar’ gearresteerd. Hij probeert erachter te komen waarom. Wat zeggen de ambtenaren (voor mij een hoofdrol in dit boek): “U gedraagt u erger dan een kind, wat wilt u toch?” Ze houden de wacht bij Jozef. Zij zijn in dienst van de overheid: “Onze overheid,” zegt een ambtenaar, “voor zover ik die ken, en ik ken alleen de laagste rangen, zoekt de schuld immers niet in de bevolking, maar wordt, zoals het in de wet staat, door de schuld aangetrokken, en moet ons, die bewakers zijn, uitsturen. Dat is de wet. Hoe zou daarin nu een vergissing kunnen bestaan?”
Wat een majestueus boek. Wat is er tegenwoordig niet kafkaësk geworden?
Het is alsof je de overheid van nu hoort. En Jozef K. is een pars pro toto van alle burgers. Het is in bijna alle boeken en essays over Kafka en Het proces wel gezegd: Kafka beschrijft de bureaucratie, de vervreemding die daaruit voortvloeit, het zoeken naar recht dat nooit gevonden wordt, de angst die dat oplevert, het schuldgevoel terwijl je niet schuldig bent. Alles komt honderd jaar later voorbij: de toeslagenaffaire, onmachtige burgemeesters, de advocatuur en rechters die zelf niet meer weten hoe ze de wetten moeten hanteren. Maar — en dat is misschien wel het belangrijkste — het boek preludeert niet alleen op de Holocaust die toen nog moest komen, want Josef K. is natuurlijk een Jood, maar ook op 7 oktober. En de subtekst is: de mens is machteloos, de waarheid bestaat niet, rechtvaardigheid is ver te zoeken.
Zoektocht
Wat een bitter grappig, majestueus boek. Wat is er tegenwoordig niet kafkaësk geworden? De universiteiten, onze kranten, de talkshows, de radio — alles wordt omgedraaid, belogen, gewantrouwd en onbegrijpelijk gemaakt.
Lieve Frits Roeper, ik heb me altijd afgevraagd waarom je dit boek typisch Joods vond, maar ik weet het nu. Jouw leven spiegelt zich erin. Je vader, die ‘zomaar’ werd verraden door een patiënt, stierf onschuldig in Auschwitz. Geen advocaat, geen recht, geen waarheid. Het proces is één grote zoektocht naar logica in dit leven, die er niet is. K. loopt rond in kringen van tegenstrijdigheden. Hij heeft niets gedaan, wordt toch terechtgesteld. En wat een bittere humor! Jouw humor. Toen Frits hulp kreeg aangeboden omdat hij tweedegeneratieslachtoffer was, sloeg hij die af terwijl hij zei: “Ik hoor nog elke nacht de treinen …,” pauzeerde en vervolgde: “… want ik woon vlak bij het station. En nou wegwezen.”
6 reacties
Dat in ons land nog geen “echte” terreurdaden zijn geweest zoals elders in Europa en de wereld, kan ik – heel voorzichtig – veronderstellen dat de reden daarvoor is, dat de reincarnaties van Jezus en Maria Magdalena hier wonen? Resp. in Amstelveen en Amsterdam. Zijn huis staat trouwens in Wassenaar, al 8 jaar van tafel en bed gescheiden. Kroost zat bij Ariane in de klas. Verder is er geen verschil met het buitenland, open grenzen, tolerant beleid enzovoort. Hun namen achter elkaar geeft: koninklijk van huis uit, of van koninklijken huize. Opvolgende klinkers en medeklinkers, griezelig gewoon.
Het koningsschap behuizend….. Beetje krom Nederlands maar hoort ook tot de mogelijkheden. Te herleiden tot Egyptisch, hun eerste incarnatie (18e dynastie).
De Joodse theologie richt zich op dit leven.
De Thora/Tenach (Joods 1e testament) leert niets over reïncarnatie, d.w.z. wedergeboorte
in een ander lichaam.
Binnen het Christendom en ook in het Messias-belijdendJodendom wijst men dit ten stelligste af!
U blijft reïncarnatie en incarnatie nogal gretig benoemen in dit al zo lang bestaand Nederlands IsraëlitischTijdschrift, het NIW.
Binnen de antroposofie is reïncarnatie een fundamentele pijler.
U zit naar alle waarschijnlijkheid op de verkeerde site te schrijven.
Opmerkelijk dat u hier maar mee door blijft gaan.
…….”de toeslagenaffaire, onmachtige burgemeesters, de advocatuur en rechters die zelf niet meer weten hoe ze de wetten moeten hanteren”.
—en alles wordt omgedraaid, belogen gewantrouwd en onbegrijpelijk gemaakt.
U schrijft het zo treffend, want ja dit is wederom onze tijd in ons land. Het is verschrikkelijk Theodor, maar het is echt! Alhoewel ik van na de oorlog ben.
Weet u meneer Theodor Holman, vanochtend las ik de tekst uit Psalm 101vers 6. uit de Tenach/Bijbel.
“Mijn ogen zullen zijn op de getrouwen in het land.”
Het is een uitdrukking die je in het hedendaagse Nederlands niet vaak meer hoort: de getrouwen in het land.
Wie zijn dat?
Nou, zegt de (Joodse) Koning David, dat zijn de betrouwbare mensen. Mensen die trouw proberen te zijn zijn aan de geboden en woorden van G,d. die mensen wil David als medewerkers aan het hof, omdat zij weten, dat G,d niet wil dat het recht gebogen wordt, dat er geschenken voor gunsten worden aangenomen, maar dat er rechtvaardig en betrouwbaar gehandeld zal worden door de regering.
Wordt het recht nu ook niet op verschrikkelijke wijze gebogen? Ja, toch?
Ik vond het bijzonder, dat ik juist vanochtend deze psalmtekst las.
Dat is niet toevallig hoor.
Ik heb gehoord van u, dat u niet gelovig bent. (Maar wat niet is kan komen.)
Terwijl ik dit schrijf, ruik ik de heerlijke geuren van eten mijn (Indische )man kookt.
U kent dat wel, de geur van Sajoer met santen en salamblad, laos en de geur van gebakken tempeh en tahoe. Mmmmmm. Alleen de trassi blijft wel achterwege hoor, niet kosher.
Het betekent, dat ik zo heerlijk ga eten met een lekker glas wijn erbij, het eten is klaar..hoor ik al.
Selamat makan, dus!!
Maar echt hoor, ik wens u , G,ds rijke zegen en bedankt voor de column.
Schitterende column!
Heel mooi stuk. Er is idd geen schrijver dan FK die beter beschrijft hoe het de laatste jaren voelt (misschien Orwell). Je vraagt je af waarom het steeds weer nodig lijkt te zijn dat “alles wordt omgedraaid, belogen, gewantrouwd en onbegrijpelijk gemaakt”.